By Ailədaxili şiddət və zorakılıq halları çox vaxt bir anda yaranmır. Bəzən illərlə davam edən mübahisələr, qısqanclıq, təhqir, nəzarət, xəyanət şübhəsi və yığılan narazılıqlar müəyyən məqamda fiziki qarşıdurmaya çevrilir. Nəticədə tərəflərdən biri digərinə xəsarət yetirir, bəzi hallarda isə ailə münaqişəsi bıçaqlanma, ağır xəsarət və hətta ölümlə nəticələnir.
Rəsmi statistikada da ailə münaqişəsi zəminində baş verən cinayətlər ayrıca qeydə alınır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2024-cü ildə məişət zorakılığı, yəni ailə münaqişəsi nəticəsində 1 451 cinayət törədilib. Həmin cinayətlərin arasında qəsdən adam öldürmə, sağlamlığa müxtəlif dərəcəli zərər vurma və digər əməllər də yer alıb.
Bəs ər-arvad arasında adi sözlü mübahisə hansı mərhələdə təhlükəli həddə çatır? İnsan hansı davranışlardan sonra qarşı tərəfdən real təhlükə gözləməlidir? Qısqanclıq, təhqir və təhdid ailədaxili şiddətin ilk əlamətləri ola bilərmi?
Xəbər Yerində olaraq son dövrlər ailədaxili münaqişələrin hansı hallarda zorakılığa, ağır xəsarətlərə və hətta cinayətə çevrildiyini araşdırdıq. Adi fikir ayrılığı ilə zorakı davranış arasındakı sərhədi, qısqanclıq və nəzarətin hansı mərhələdə təhlükəli xarakter aldığını, təhdidlərin nə zaman ciddi risk siqnalı hesab edilməli olduğunu öyrənmək üçün psixoloq Aynur İsmayılova ilə söhbət etdik. Mütəxəssis ailə münaqişələrinin əsas səbəblərindən, zorakılığın ilkin əlamətlərindən və belə vəziyyətlərdə insanların hansı addımları atmalı olduğundan danışıb.
Mübahisə ilə zorakılıq arasındakı əsas fərq nədir?
Psixoloqun sözlərinə görə, ailədə fikir ayrılığının olması normaldır. Mübahisə edən tərəflər arasında fikir və dünyagörüşü fərqlərinin olması təbiidir. Lakin zorakılıq tamam başqa anlayışdır.
Zorakılıqda əsas məqam güc və qorxudur. Zorakılıq göstərən tərəf qarşısındakı insanı zor və təzyiq vasitəsilə idarə etməyə çalışır.
Təhqir, təhdid, nəzarət və fiziki müdaxilə bu davranışların əsas formaları sırasında yer alır. Xüsusilə tərəflərdən birinin özünü daha güclü hesab etməsi və münasibətdə sağlam psixoloji sərhədlərin olmaması zorakı davranışların artmasına səbəb ola bilər.
Mübahisədən zorakılığa gedən yol
Ailə münaqişəsi əvvəlcə fikir ayrılığı və sözlü mübahisə formasında başlaya bilər. Lakin tərəflərdən biri münaqişə zamanı qarşısındakını təhqir etməyə, alçaltmağa, qorxutmağa və təhdid etməyə başlayırsa, münasibətdə zorakılıq elementləri artıq görünə bilər.
Aynur İsmayılova həmçinin bildirir ki, ailə münasibətlərində sağlam ünsiyyət üçün tərəflərin kompromisə getməsi və bir-birinin sərhədlərinə hörmət etməsi vacibdir. Kompromisə gəlməkdə çətinliklərin arxasında isə bəzən uşaqlıq dövründən formalaşan travmalar və yanlış davranış modelləri dayana bilər.
Ailə münaqişələrində problem yalnız qəzəb və əsəb deyil. Nəzarət etmək istəyi, həddindən artıq ehtiyac, qısqanclıq və qarşı tərəfin şəxsi həyatına müdaxilə də zorakılığın göstəricilərinə çevrilə bilər.
“Səni öldürərəm” kimi təhdidlər ciddiyə alınmalıdır
Məsələn, “səni öldürərəm”, “səni məhv edərəm”, “evdən çıxmağa qoymayacağam” kimi ifadələr sadəcə əsəbi halda deyilmiş söz kimi qəbul edilməməlidir.
Psixoloqun fikrincə, belə təhdidlər avtomatik olaraq “hirsindən dedi” kimi qiymətləndirilməməlidir. Əgər insan özünü təhlükədə hiss edirsə, ilk növbədə təhlükəsizliyini təmin etməli və lazım gəldikdə psixoloji dəstəyə müraciət etməlidir.
Xüsusilə təhdidlər daha əvvəl fiziki şiddət, əşya sındırma, qapıları çırpma və ya başqa aqressiv davranışlarla müşayiət olunubsa, vəziyyətə daha ciddi yanaşmaq lazımdır.
Qısqanclıq və nəzarət nə vaxt təhlükəli olur?
Telefonun yoxlanılması, kimlə danışdığına müdaxilə, dostlardan uzaqlaşdırmaq, geyimə qarışmaq, sosial şəbəkələrə nəzarət etmək və şəxsin harada olduğunu daim sorğulamaq bəzən “qısqanclıq” adı ilə izah olunur.
Lakin psixoloq qeyd edir ki, bunlar məcburiyyət və nəzarətin toksik formalarına çevrilə bilər. Xüsusilə “sən mənimsən” düşüncəsinin həddindən artıq olması münasibətdə sağlam sərhədləri aradan qaldıraraq zorakı davranışlara gətirib çıxara bilər.
Xəyanət şübhəsi də emosional gərginliyi artıra bilər. Rədd edilmə, inkar edilmə və ya xəyanət qorxusu bəzi hallarda aqressiyanın güclənməsinə səbəb olur. Burada əsas məsələ yalnız xəyanətin faktiki olub-olmaması deyil. Bəzən heç bir real sübut olmadığı halda yaranan şübhə də nəzarət və fiziki şiddət davranışlarına çevrilə bilər.
Emosional gərginlik zorakılığa bəraət qazandırmır
Güclü emosional gərginlik zamanı insan öz davranışına nəzarəti itirə bilər. Xüsusilə impulsivlik, yüksək stress, alkoqol və digər maddələrdən asılılıq insanın özünə nəzarət imkanlarını zəiflədə bilər.
Lakin bunların heç biri zorakılığa bəraət qazandırmır.
Bəzi hallarda insan yaşadığı emosional gərginlik, qısqanclıq və psixoloji problemlər fonunda daha aqressiv davranışlar nümayiş etdirə bilər. Alkoqol istifadəsi də davranışa nəzarəti zəiflədə bilər. Ancaq səbəb nə olursa-olsun, zorakılıq qəbuledilməzdir.
Əşyaları sındırmaq da xəbərdarlıq siqnalıdır
Ailə daxilində əşyaları sındırmaq, qapıları çırpmaq və digər aqressiv hərəkətlər də “sadəcə əsəbilik” kimi qiymətləndirilməməlidir.
Əgər bu davranışlar mərhələli şəkildə artırsa, “bir gün keçəcək” düşüncəsi ilə onları görməzdən gəlmək təhlükəli ola bilər. Çünki zorakı davranışların ciddiyə alınmaması gələcəkdə daha ağır risklərə, o cümlədən fiziki zərər və həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərə gətirib çıxara bilər.
Bu səbəbdən kiçik görünən fiziki və psixoloji zorakılıq əlamətləri belə diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
Uşaqların yanında zorakılıq onların gələcəyinə təsir edə bilər
Ailədə uşaqlar varsa, onların yanında baş verən zorakı davranışlar xüsusilə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Uşaq ailədə qorxu, təhdid və fiziki zorakılığın şahidi olduqda bu təcrübə onun psixologiyasında dərin izlər buraxa bilər. Belə uşaqlar gələcəkdə zorakı münasibətləri normal davranış kimi qəbul edə və öz ailə münasibətlərində gördükləri modelləri təkrarlaya bilərlər.
Bu baxımdan ailə daxilindəki konfliktlərin yalnız ər-arvad arasında baş verən məsələ kimi qiymətləndirilməsi düzgün deyil. Zorakılıq uşaqların psixoloji durumuna da ciddi təsir göstərə bilər.
Uşaqların yanında zorakılıq onların gələcəyinə təsir edə bilər
Ailədə uşaqlar varsa, onların yanında baş verən zorakı davranışlar xüsusilə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Uşaq ailədə qorxu, təhdid və fiziki zorakılığın şahidi olduqda bu təcrübə onun psixologiyasında dərin izlər buraxa bilər. Belə uşaqlar gələcəkdə zorakı münasibətləri normal davranış kimi qəbul edə və öz ailə münasibətlərində gördükləri modelləri təkrarlaya bilərlər.
Bu baxımdan ailə daxilindəki konfliktlərin yalnız ər-arvad arasında baş verən məsələ kimi qiymətləndirilməsi düzgün deyil. Zorakılıq uşaqların psixoloji durumuna da ciddi təsir göstərə bilər.
Maddi problemlər də gərginliyi artıra bilər
Maddi çətinliklər ailədaxili gərginliyi artıra və bəzi hallarda zorakılıq riskini yüksəldə bilər. Alkoqol istifadəsi də bu vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.
Bəzi insanlar alkoqoldan istifadə etməklə emosional gərginliklərini azaltmağa və ya deyə bilmədikləri sözləri ifadə etməyə çalışırlar. Lakin bu, zorakı davranış üçün heç bir əsas və ya bəraət deyil.
“Bəlkə dəyişər” ümidi ilə zorakılığa göz yummaq olmaz
Psixoloq hesab edir ki, zorakı davranış nümayiş etdirən şəxsin “dəyişəcəyi” ümidi ilə təhlükəli vəziyyətdə qalmaq düzgün yanaşma deyil.
Bəzən qarşı tərəfin susması razılıq kimi qəbul edilə bilər. Halbuki susmaq və etiraz etməmək zorakılığa razılıq demək deyil.
Əgər münasibətdə bir dəfə də olsa fiziki zorakılıq, ciddi təhdid və ya digər təhlükəli davranış baş veribsə, insan öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün artıq addım atmalıdır.
Qırmızı siqnallar vaxtında tanınmalıdır
Psixoloqun fikrincə, ailə münasibətlərində bəzi davranışlar ciddi “qırmızı siqnallar” hesab edilməlidir. Bunlara təhqir, təhdid, telefon və sosial çevrəyə nəzarət, təcrid etmə, əşyaları sındırma və fiziki müdaxilə daxildir.
Bu əlamətlər hətta az sayda müşahidə olunsa belə, onları ciddiyə almaq lazımdır. İnsan belə vəziyyətdə öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün addım atmalı, yaxınlarından və mütəxəssislərdən dəstək almaqdan çəkinməməlidir.
Belə hallarda insanı mühakimə etmək əvəzinə ona dəstək olmaq daha vacibdir. Psixoloji dəstək və etibarlı insanların köməyi bu prosesdə mühüm rol oynaya bilər.
Ailədə fikir ayrılığı normaldır, qorxu içində yaşamaq yox
Ailədə fikir ayrılıqlarının olması normaldır. Əsas məsələ konfliktlərin hansı formada həll edilməsidir. Fikir ayrılığının fiziki və ya psixoloji zorakılığa çevrilməsi isə qəbuledilməzdir.
Ailədə qorxu içində yaşamaq, hər an fiziki şiddətin baş verəcəyini gözləmək sağlam münasibətin göstəricisi deyil.
Psixoloqun sözlərinə görə, ailədə bu cür “qırmızı siqnallar” müşahidə olunursa, vaxtında dəstək almaq vacibdir. Çünki sevginin olduğu münasibətdə insan özünü təhlükəsiz və sevilən hiss etməlidir.
