By İş yerində əmək müqaviləsinin bağlanmaması, əməkhaqqının və bonusların ödənilməməsi, işçiyə əmək müqaviləsində nəzərdə tutulmayan işlərin gördürülməsi və işdən azad edilmə zamanı qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunmaması son vaxtlar ictimai müzakirələrdə tez-tez gündəmə gələn məsələlərdəndir.
Xəbər Yerində xəbər verir ki, son həftələrdə işçilərlə işəgötürənlər arasında əmək münasibətləri ilə bağlı müxtəlif məsələlər gündəmə gəlib.
“Bantik” mağazalar şəbəkəsində satıcı işlədiyini bildirən bir qadın 10 günlük əməyinin qarşılığında əməkhaqqı almadığını, sınaq müddətində gündə 12 saat işlədiyini və satıcı vəzifəsinə aid olmayan təmizlik işlərinin də ona tapşırıldığını iddia edib. Şirkət isə yayılan məlumatların vəziyyəti tam əks etdirmədiyini və əmək qanunvericiliyinə əməl etdiyini bildirib.
Digər bir hadisədə isə “Bantik”də çalışmış Aysu Abdullayeva işdən ayrıldıqdan sonra ona ödənilməli olduğunu bildirdiyi bonuslarla bağlı şikayət edib. Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti müraciətin araşdırıldığını, sənədlərin tam təqdim edilməməsi ilə əlaqədar qanunvericiliyə uyğun tədbirlər görüldüyünü və şirkətin vəzifəli şəxsi ilə hüquqi şəxsin inzibati məsuliyyətə cəlb edildiyini açıqlayıb.
Bu mövzuda daha bir diqqətçəkən hadisə isə “Blue Mall”dakı “Saxara” gözəllik salonu ilə bağlıdır. SMM kimi işə başladığını bildirən qadın ondan xadimə və ofisiant funksiyalarının da tələb edildiyini, əmək müqaviləsinin bağlanmadığını, maaşının tam ödənilmədiyini və nahar fasiləsi verilmədiyini iddia edib. Salon rəhbəri isə açıqlamasında bu iddialardan xəbərdar olmadığını və onların qarayaxma olduğunu bildirib.
Bəs belə vəziyyətlərdə işçinin qanunla hansı hüquqları var? İşəgötürən əmək müqaviləsi olmadan işçini işlədə bilərmi? İşçiyə vəzifəsindən kənar tapşırıqlar verilə bilərmi? Maaş və bonus ödənilmədikdə hara müraciət etmək lazımdır? İşdən çıxarılan şəxs hansı halda məhkəməyə müraciət edə bilər?
“Xəbər Yerində”nin suallarını hüquqşünas Ramin Məmmədov cavablandırıb.
İşəgötürən işçini istədiyi vaxt işdən çıxara bilər?
Xeyr. İşəgötürən əmək müqaviləsinə yalnız Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulan əsaslardan biri olduqda və qanunla müəyyən edilmiş prosedura əməl etməklə xitam verə bilər.
Bu səbəbdən işçinin işdən çıxarılmasının qanuni olub-olmadığını müəyyənləşdirərkən ilk növbədə xitamın hansı əsasla həyata keçirildiyinə baxılır.
Əgər işəgötürən əmək müqaviləsinə xitam verərkən qanunda nəzərdə tutulan əsaslardan istifadə etməyib və ya həmin əsasın tətbiqi üçün tələb olunan prosedurlara əməl etməyib, işçinin hüquqlarının pozulması məsələsi ortaya çıxa bilər.
İşçiyə “öz ərizənlə çıx” demək qanunidirmi?
İşçinin öz ərizəsi ilə işdən çıxması onun sərbəst iradəsinə əsaslanmalıdır.
İşəgötürənin işçini ərizə yazmağa məcbur etməsi ilə işçinin həqiqətən öz istəyilə işdən çıxması eyni hüquqi vəziyyət deyil.
Əgər işçi təzyiq və ya məcburiyyət altında ərizə yazdığını iddia edirsə, bu halın sübutlarla təsdiqlənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əmək müqaviləsi olmadan işləmək olarmı?
Əmək müqaviləsi işçinin əmək hüquqlarının əsas təminatlarından biridir.
Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin məlumatına görə, əmək müqaviləsi ilə çalışan şəxs məcburi sosial sığorta, icbari tibbi sığorta və işsizlikdən sığorta təminatlarından yararlanır, təhlükəsiz əmək şəraitində işləmək, əməkhaqqı almaq, istirahət günlərindən və ödənişli məzuniyyətdən istifadə etmək hüququ əldə edir.
Bu baxımdan işçinin faktiki olaraq işlədilməsi, lakin əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməməsi ayrıca hüquqi məsələ yarada bilər.
“Sınaq müddətidir” deyərək maaş verməmək olarmı?
Xeyr, sınaq müddəti işçinin gördüyü işin ödənişsiz olması anlamına gəlmir.
Əgər şəxs faktiki olaraq işə cəlb edilib və əmək fəaliyyəti həyata keçiribsə, həmin münasibətlərin qanunvericiliyə uyğun rəsmiləşdirilməsi və işçinin əmək hüquqlarının təmin edilməsi məsələsi ortaya çıxır.
Bu səbəbdən “sınaq müddətində idim” ifadəsi öz-özlüyündə görülmüş işə görə ödənişdən imtina üçün əsas hesab edilə bilməz.
İşçiyə vəzifəsindən kənar iş gördürmək olarmı?
Əmək müqaviləsində işçinin əmək funksiyası müəyyən edilir.
İşəgötürənin işçidən əmək müqaviləsində nəzərdə tutulmayan başqa işlərin görülməsini tələb etməsi konkret vəziyyətdən və tərəflərin razılaşmasından asılı olaraq hüquqi qiymətləndirilir.
İşçi maaşını ala bilmirsə, nə edə bilər?
İşçinin əməkhaqqının və ya digər qanuni ödənişlərinin verilmədiyini hesab etdiyi halda ilk növbədə əmək münasibətlərini və ödənişləri təsdiqləyən sənədləri toplaması vacibdir.
Əmək müqaviləsi, bank çıxarışları, hesablaşma sənədləri, iş qrafiki, yazışmalar, işəgötürənin verdiyi tapşırıqlar və digər sübutlar sonradan hüququn müdafiəsi baxımından əhəmiyyətli ola bilər.
İşçi əmək qanunvericiliyinin pozulması ilə bağlı Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə də müraciət edə bilər. Xidmət əmək qanunvericiliyinin pozulması ilə bağlı müraciətləri qəbul edir.
Bonus da tələb oluna bilərmi?
Bonusun ödənilib-ödənilməməsi onun hansı qaydada müəyyənləşdirilməsindən asılıdır.
Əgər bonus işəgötürənin müəyyən etdiyi və işçiyə əvvəlcədən bildirilmiş şərtlər əsasında hesablanırsa və işçi həmin şərtləri yerinə yetirdiyini sübut edə bilirsə, ödənişlə bağlı mübahisə yarana bilər.
“Bantik”lə bağlı son hadisələrdən birində də işçi məhz yerinə yetirdiyi satış planlarına görə ona bonus ödənilmədiyini iddia edib. Məsələ Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti tərəfindən araşdırılıb və şirkətin hüquqi şəxsi ilə vəzifəli şəxsi inzibati məsuliyyətə cəlb edilib.
İşdən çıxarılan şəxs nə vaxt məhkəməyə müraciət edə bilər?
İşçi işdən çıxarılmasının qanunsuz və ya əsassız olduğunu hesab edirsə, məhkəməyə müraciət etmək hüququ var.
Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinə əsasən, fərdi əmək mübahisələrinin əksər hallarında işçi hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən 1 təqvim ayı ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər. Pul və digər əmlak tələbləri ilə bağlı mübahisələrdə isə bu müddət 1 ildir. Qanunda nəzərdə tutulan üzrlü səbəblər olduqda buraxılmış müddət müəyyən hallarda bərpa edilə bilər.
Bu səbəbdən işdən çıxarılan şəxsin aylarla gözləməsi risklidir. Xitamın qanunsuz olduğunu düşünən işçi hüquqi vəziyyətini mümkün qədər tez qiymətləndirməlidir.
Məhkəmədə işçi nə tələb edə bilər?
İşçi əmək müqaviləsinə xitamın qanunsuz olduğunu əsaslandıra bildiyi halda işə bərpa olunmasını tələb edə bilər.
Qanunsuz xitam müəyyən edildikdə məhkəmə işçinin əvvəlki vəzifəsinə bərpa edilməsi və məcburi iş buraxma müddəti üçün əməkhaqqının ödənilməsi məsələsini həll edə bilər.
Bundan başqa, konkret işin hallarından asılı olaraq işçinin ödənilməmiş əməkhaqqı, kompensasiya və digər qanuni tələbləri də mübahisənin predmetinə çevrilə bilər.
İxtisar zamanı da işəgötürənin öhdəlikləri var
İşçinin sayının və ya ştatların ixtisarı əmək müqaviləsinə xitam üçün qanunda nəzərdə tutulan əsaslardan biridir. Lakin bu zaman da işəgötürən müəyyən edilmiş prosedura əməl etməlidir.
İşdənçıxarma müavinəti də işçinin əmək stajından asılı olaraq hesablanır. DOST Agentliyinin məlumatına görə, Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin “a” və “b” bəndləri ilə xitam zamanı bir ilədək staj üçün orta aylıq əməkhaqqı, bir ildən beş ilədək staj üçün ən azı 1,4 misli, beş ildən on ilədək staj üçün ən azı 1,7 misli, on ildən çox staj üçün isə ən azı iki misli məbləğində işdənçıxarma müavinəti nəzərdə tutulur.
İşçi hansı sübutları toplamalıdır?
Hüquqşünasın izahına görə, əmək mübahisəsində sübutların əhəmiyyəti böyükdür.
İşçi mümkün qədər aşağıdakı materialları saxlamalıdır:
- əmək müqaviləsi və ona edilən dəyişikliklər;
- işə qəbul və işdən çıxarılma ilə bağlı sənədlər;
- əməkhaqqı və bonus ödənişlərini göstərən bank çıxarışları;
- iş qrafiki;
- işəgötürənlə yazışmalar;
- verilən tapşırıqları təsdiqləyən mesajlar və digər materiallar;
- işçinin faktiki işlədiyini göstərən sübutlar.
Əmək müqaviləsi ümumiyyətlə bağlanmayıbsa belə, şəxsin faktiki işlədiyini təsdiqləyən materialların əhəmiyyəti arta bilər.
İşçinin hüququnu qoruması üçün əsas addımlar
Əmək münasibətləri ilə bağlı problem yaşayan şəxs ilk növbədə emosional qərar verməkdənsə, hüquqi vəziyyətini sənədlər əsasında müəyyənləşdirməlidir.
İşdən çıxarılan şəxs xitamın hansı maddə ilə həyata keçirildiyini yoxlamalı, son haqq-hesabını araşdırmalı, ödənilməmiş əməkhaqqı və digər ödənişləri müəyyənləşdirməli, mövcud sübutları toplamalı və məhkəməyə müraciət müddətini nəzərə almalıdır.
Əmək hüquqlarının pozulduğunu düşünən şəxsin Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə müraciət etmək və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallarda məhkəmə qaydasında hüquqlarını müdafiə etmək imkanı var.
Əmək qanunvericiliyinin tələblərinin pozulmasına görə yalnız işəgötürənin deyil, qanunda nəzərdə tutulan hallarda digər şəxslərin də məsuliyyəti yarana bilər. Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti Əmək Məcəlləsinin 310-cu maddəsinə əsasən əmək hüquqlarının pozulmasına görə maddi, intizam, inzibati və cinayət məsuliyyətinin nəzərdə tutulduğunu bildirir.
Beləliklə, işçinin “məni işdən çıxardılar” deməsi hələ avtomatik olaraq qanunsuzluq demək deyil. Əsas məsələ xitamın hansı əsasla, hansı prosedurla və əmək müqaviləsinin hansı şərtləri nəzərə alınmaqla həyata keçirilməsidir. Eyni zamanda, işçi də öz hüquqlarını qorumaq üçün qanunda müəyyən edilmiş müddətləri və sübut toplamaq imkanlarını nəzərə almalıdır.
