By Azərbaycan günəşli günlərin çoxluğu və əlverişli külək zonaları ilə bərpa olunan enerji sahəsində böyük imkanlara malik ölkələrdən biridir. Rəsmi hesablamalara görə, ölkənin iqtisadi baxımdan səmərəli bərpa olunan enerji potensialı 27 QVt qiymətləndirilir. Bunun 23 QVt-ı günəş, 3 QVt-ı isə külək enerjisinin payına düşür. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda dəniz küləyinin texniki potensialı isə 157 QVt olaraq hesablanır.
Lakin potensialla reallıq arasında ciddi fərq var. Ölkədə günəş və külək stansiyalarının quraşdırılmış gücü hələ potensialın kiçik hissəsini təşkil edir. Bu isə əsas sualı ortaya çıxarır: Azərbaycan sahib olduğu günəş və külək imkanlarından nə dərəcədə istifadə edir və bu potensialı reallaşdırmağa nə mane olur?
Mövzu son günlər Naxçıvanda həyata keçirilən yeni layihələr fonunda xüsusilə aktuallaşıb. Avqustun 11-də Prezident İlham Əliyev Naxçıvan şəhərində inşa edilən ümumi gücü 50 MVt olan “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” Günəş Elektrik stansiyalarında görülən işlərlə tanış olub.
Bu layihələr Azərbaycanın yaşıl enerji xəritəsində Naxçıvanın rolunun da böyüdüyünü göstərir.
Naxçıvan: günəş enerjisinin yeni mərkəzlərindən biri
“Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” layihələri Naxçıvanda günəş enerjisinin inkişafında yeni mərhələ hesab oluna bilər.
25 MVt gücündə “Şəms 1” Günəş Elektrik Stansiyası müəyyən edilmiş bərpa olunan enerji mənbələri ərazisində 52 hektar sahədə inşa edilir. Artıq layihə üzrə 10 MVt gücündə günəş panellərinin quraşdırılması başa çatdırılıb. Tikinti-quraşdırma işlərinin 2026-cı ilin noyabrında yekunlaşdırılması, daha sonra isə şəbəkə infrastrukturunun tamamlanması ilə stansiyanın istismara verilməsi planlaşdırılır.
Stansiya tam gücü ilə fəaliyyətə başladıqdan sonra ildə təxminən 57 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edə və 19 minə yaxın ev təsərrüfatını enerji ilə təmin edə biləcək. Bununla yanaşı, ildə təxminən 26 min ton karbon qazı emissiyasının qarşısının alınması və 12 milyon kubmetr təbii qaza qənaət edilməsi gözlənilir.
Digər 25 MVt-lıq “Qərbi Üfüq” Günəş Elektrik Stansiyasında isə topoqrafik işlər tamamlanıb, geoloji tədqiqatlar davam edir. Layihə üçün 50 hektar ərazi müəyyənləşdirilib və tikinti işlərinə ilin sonunadək başlanılması nəzərdə tutulur.
“Qərbi Üfüq” istifadəyə verildikdən sonra ildə təxminən 61 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edə və 21 minə yaxın ev təsərrüfatını enerji ilə təmin edə bilər. Burada da ildə təxminən 26 min ton karbon emissiyasının qarşısının alınması və 12 milyon kubmetr təbii qaza qənaət edilməsi proqnozlaşdırılır.
Beləliklə, iki layihə birlikdə ildə təxminən 118 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal etmək potensialına malik olacaq.
Bu rəqəm Azərbaycanın ümumi enerji sisteminin fonunda kiçik görünsə də, Naxçıvan üçün əhəmiyyətlidir. Çünki muxtar respublikanın elektrik enerjisi sistemində bərpa olunan mənbələrin çəkisi ölkə üzrə göstəricidən daha yüksəkdir.
Avqustun 11-də açıqlanan məlumatlara görə, Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbələri üzrə ümumi qoyuluş gücü 2070 MVt olduğu halda, bunun 108 MVt-ı Naxçıvanın payına düşür. “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” istifadəyə verildikdən sonra Naxçıvanın bu göstəricidəki gücü 158 MVt-a yüksələcək.
Daha maraqlısı isə odur ki, bu iki layihənin ümumi investisiya dəyəri 60 milyon manatdan çoxdur. Yəni Naxçıvanda günəş enerjisinin inkişafı yalnız ekoloji layihə deyil, eyni zamanda özəl investisiyanın enerji sektoruna cəlb olunması nümunəsidir.
Naxçıvanın “yaşıl enerji zonası” planı
Naxçıvanın bu layihələrdə önə çıxması təsadüfi deyil. Muxtar respublika “Yaşıl Enerji Zonası” konsepsiyası çərçivəsində inkişaf etdirilən ərazilərdən biridir.
Naxçıvanın günəş enerjisi potensialı, geniş əraziləri və enerji ixracı imkanları regionu gələcəkdə yalnız daxili tələbatın təminatçısı deyil, həm də enerji istehsalı və ixracı mərkəzinə çevirə bilər.
Hazırda Naxçıvanda ümumilikdə 688 hektar ərazi günəş elektrik stansiyalarının tikintisi məqsədilə bərpa olunan enerji mənbələri ərazisi kimi müəyyənləşdirilib.
Bu isə “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” layihələrinin təkbaşına son nöqtə olmadığını göstərir.
Uzunmüddətli hədəf daha böyükdür: Naxçıvanda 1000 MVt və daha artıq həcmdə “yaşıl enerji” istehsal edilməsi və muxtar respublikanın beynəlxalq enerji qovşağına çevrilməsi planlaşdırılır.
Bu baxımdan Naxçıvan Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyasının kiçik modeli kimi də nəzərdən keçirilə bilər: günəş stansiyaları, elektrik şəbəkəsinin gücləndirilməsi, yeni generasiya gücləri və gələcək enerji ixracı bir-birini tamamlayan elementlərdir.
Azərbaycanın enerji sistemində günəş və küləyin payı artır
Azərbaycanın elektrik sistemi hələ də əsasən ənənəvi enerji mənbələrindən asılıdır. 2025-ci ildə ölkədə 28,66 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Bunun böyük hissəsi istilik elektrik stansiyalarının payına düşüb.
Həmin il günəş elektrik stansiyalarında 599,8 milyon, külək stansiyalarında isə 169,7 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edilib.
Lakin 2026-cı ilin ilk yarısında bərpa olunan enerji istehsalında artım daha aydın görünməyə başlayıb. Yanvar-iyun aylarında günəş stansiyalarında 282,7 milyon, külək stansiyalarında isə 475,7 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub.
Xüsusilə külək enerjisində artım diqqət çəkir.
Bu göstəricilər bir tərəfdən Azərbaycanın yaşıl enerjiyə keçidinin artıq real nəticələr yaratdığını göstərir, digər tərəfdən isə ümumi enerji sisteminin hələ də əsasən ənənəvi mənbələrdən asılı olduğunu ortaya qoyur.
23 QVt günəş potensialının nə qədəri istifadə olunur?
Azərbaycanın iqtisadi baxımdan səmərəli günəş enerjisi potensialı 23 QVt-dır.
Lakin ölkədə mövcud günəş elektrik stansiyalarının ümumi gücü bununla müqayisədə hələ çox aşağıdır.
Bu fərqi yalnız “Azərbaycan günəş enerjisindən az istifadə edir” ifadəsi ilə izah etmək mümkün deyil. Çünki günəş stansiyasının tikilməsi üçün yalnız günəşli hava kifayət etmir.
Torpaq, investisiya, elektrik şəbəkəsinə qoşulma, ötürücü xətlər, enerji saxlanc sistemləri, avadanlıq və istehsal olunan enerjinin alqı-satqısı ilə bağlı mexanizmlər də formalaşdırılmalıdır.
Məhz buna görə Qaradağ, Biləsuvar, Neftçala və Naxçıvandakı layihələri ayrı-ayrı stansiyalar kimi deyil, Azərbaycanın daha böyük enerji transformasiyasının hissələri kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Böyük günəş parklarından damüstü panellərə
Günəş enerjisinin gələcəyi yalnız iri layihələrlə bağlı deyil.
Azərbaycanda damüstü günəş panellərinin texniki potensialı da böyükdür. Belə sistemlər ev təsərrüfatlarına, müəssisələrə və digər istehlakçılara öz elektriklərinin bir hissəsini istehsal etmək imkanı verə bilər.
Burada isə vətəndaş üçün daha praktik suallar ortaya çıxır: Günəş paneli quraşdırmaq neçəyə başa gəlir? Sistem neçə ilə özünü doğruldur? Artıq istehsal olunan elektrik şəbəkəyə verilə bilərmi? Bunun üçün hansı prosedurlardan keçmək lazımdır?
Əgər bu mexanizmlər genişləndirilərsə, yaşıl enerji yalnız iri dövlət və xarici investisiya layihələrinin deyil, fərdi istehlakçıların da iştirakı ilə inkişaf edə bilər.
Külək enerjisində böyük hədəf Xəzərdir
Günəş enerjisində olduğu kimi, külək enerjisində də Azərbaycanın mövcud gücü potensialla müqayisədə aşağıdır.
Ölkənin iqtisadi baxımdan səmərəli quru külək potensialı 3 QVt qiymətləndirilir.
Əsas böyük imkan Xəzər dənizindədir
Azərbaycanın Xəzər sektorunda dəniz küləyinin texniki potensialı 157 QVt olaraq qiymətləndirilir. Bu rəqəm Azərbaycanın gələcəkdə regional yaşıl enerji istehsalçısına çevrilməsi baxımından böyük perspektiv yaradır.
Amma 157 QVt hazırda mövcud güc deyil. Bu, texniki potensialdır. Onun reallaşdırılması üçün dənizdə infrastruktur, investisiya, enerji ötürmə xətləri, ekoloji qiymətləndirmə və beynəlxalq maliyyələşmə mexanizmləri tələb olunur.
Deməli, Xəzərin küləyi böyük fürsətdir, amma bu fürsətin elektrik enerjisinə çevrilməsi uzunmüddətli proses olacaq.
Əsas sual: elektrik şəbəkəsi hazırdırmı?
Günəş və külək stansiyalarının sayının artırılması təkbaşına kifayət deyil.
Çünki günəş enerjisi yalnız günəş işığında istehsal olunur, külək enerjisi isə hava şəraitindən asılıdır. Bu səbəbdən bərpa olunan enerji güclərinin artması elektrik şəbəkəsinin də daha çevik olmasını tələb edir.
Azərbaycan artıq bu istiqamətdə layihələr həyata keçirir. Elektrik ötürücü şəbəkəsinin gücləndirilməsi, yeni generasiya güclərinin sistemə qoşulması və enerji saxlanc imkanlarının yaradılması yaşıl enerji keçidinin əsas şərtlərindəndir.
Əks halda yeni stansiyalarda istehsal olunan enerjinin hamısını təhlükəsiz və səmərəli şəkildə şəbəkəyə inteqrasiya etmək çətinləşə bilər.
Günəş batanda enerji necə təmin olunacaq?
Yaşıl enerji ilə bağlı əsas texniki problemlərdən biri də enerji saxlancıdır.
Günəş stansiyaları gecə elektrik istehsal etmir. Külək stansiyalarında isə istehsal küləyin gücünə görə dəyişir.
Buna görə Azərbaycan gələcəkdə günəş və külək enerjisinin payını artırdıqca batareya sistemlərinə, çevik elektrik generasiyasına və müasir şəbəkə idarəetməsinə daha çox ehtiyac duyacaq.
Bu məsələ xüsusilə Naxçıvan kimi ayrıca enerji sisteminin və böyük günəş potensialının olduğu ərazilər üçün də əhəmiyyətlidir.
Yaşıl enerji qazı əvəz edəcəkmi?
Azərbaycanın enerji keçidini digər ölkələrdən fərqləndirən əsas məqamlardan biri də ölkənin böyük neft-qaz ehtiyatlarına sahib olmasıdır.
Bu səbəbdən günəş və külək enerjisinin inkişafı yaxın perspektivdə qaz elektrik stansiyalarının tamamilə sıradan çıxması demək deyil.
Əksinə, bərpa olunan enerji elektrik istehsalında daha böyük pay əldə etdikcə müəyyən həcmdə təbii qaza qənaət etmək mümkün olacaq.
Naxçıvandakı yeni layihələr də bunu konkret rəqəmlərlə göstərir. “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” stansiyalarının birlikdə ildə təxminən 24 milyon kubmetr təbii qaza qənaət etməsi gözlənilir.
Deməli, yaşıl enerji Azərbaycanın qaz sektoruna alternativ olmaqla yanaşı, onun daha səmərəli istifadəsinə də imkan yarada bilər.
2030-dan sonra Azərbaycan hansı enerji ölkəsi olacaq?
Azərbaycan 2027-ci ilədək bərpa olunan enerji güclərinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasını, 2032-ci ilədək isə günəş və külək enerjisi üzrə 8 QVt gücə çatmağı hədəfləyir.
Bu hədəflərin reallaşması ilə ölkənin enerji balansı ciddi şəkildə dəyişə bilər.
Lakin hədəfə çatmaq üçün yalnız stansiyaların tikilməsi kifayət etməyəcək.
Yeni layihələrə investisiya qoyuluşu davam etməli, elektrik ötürücü şəbəkəsi gücləndirilməli, enerji saxlanc sistemləri inkişaf etdirilməli və yaşıl enerjinin regional bazarlara çıxarılması üçün bağlantılar yaradılmalıdır.
Naxçıvanın timsalında isə daha bir istiqamət görünür: gələcəkdə yaşıl enerji yalnız daxili tələbatı ödəmək üçün deyil, ixrac edilən məhsula da çevrilə bilər.
Potensial böyükdür, amma əsas məsələ reallaşdırmaqdır
Azərbaycanın enerji xəritəsində paradoksal mənzərə yaranır.
Bir tərəfdə 23 QVt günəş, 3 QVt quru külək və Xəzərdə 157 QVt texniki dəniz külək potensialı var. Digər tərəfdə isə bu potensialın yalnız bir hissəsi real elektrik enerjisinə çevrilir.
Son illərdə Qaradağ kimi iri günəş layihələri bu fərqin azalmağa başladığını göstərib. Biləsuvar və Neftçala kimi yeni layihələr, Naxçıvanda isə “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” stansiyaları prosesin genişləndiyini nümayiş etdirir.
Xüsusilə Naxçıvanda dünən təqdim olunan layihələr göstərir ki, “yaşıl enerji” artıq yalnız gələcəyin planı deyil. 25 MVt-lıq “Şəms 1”də panellərin quraşdırılmasına başlanılıb, “Qərbi Üfüq”də isə hazırlıq işləri aparılır. İki layihənin birlikdə 50 MVt gücə malik olması isə Naxçıvanın enerji sistemində bərpa olunan mənbələrin rolunu daha da artıracaq.
Amma Azərbaycanın qarşısında daha böyük sual dayanır: 23 QVt-lıq günəş və 3 QVt-lıq quru külək potensialının nə qədərini, 157 QVt-lıq Xəzər külək imkanının isə nə qədərini real enerjiyə çevirə biləcəyik?
Azərbaycanın problemi günəşin və küləyin azlığı deyil. Əsas məsələ bu təbii potensialı nə qədər sürətlə, nə qədər səmərəli və nə qədər dayanıqlı şəkildə real enerjiyə çevirməkdir.
